اصول PCR و کاربردهای آن، طراحی پرایمر

امتیاز کاربران

ستاره فعالستاره فعالستاره فعالستاره فعالستاره فعال
 

اصول PCR و کاربردهای آن، طراحی پرایمر

اصول PCR , کاربردهای آن , طراحی پرایمر , مواد و وسایل لازم برای PCR ,  DNA الگو , (Template   DNA) ,  دزوكسي نوكلئوتيد تري فسفات , (dNTPs) , پرایمرهای Forward و Reverse , طراحی پرایمر , Taq DNA   polymerase , بافر , ترموسایکلر مراحل  PCR , مرحله واسرشت ,  (Denaturation step) , مرحله اتصال ,  (Annealing step) , مرحله پليمريزاسيون یا طویل شدن , Extension/elongation step , ادامه PCR بعد از چرخه اول , مرحله طویل شدن نهایی , (Final elongation) , نگهداری نهایی , (Final hold) , ردیابی , (detect) , محصول PCR , کاربردهای PCR , انگشت نگاری ژنتیک , (genetic fingerprinting) , بررسی DNA قدیمی ,  (ancient DNA) , جداسازی DNAی ژنومی , تعیین توالی DNA , کلونینگ با PCR , انواع PCR , BAX Dupont-Qualicon , Allele-specific PCR Asymmetric PCR , Assembly PCR یا , (Polymerase Cycling Assembly: PCA) , Hot-start PCR Intersequence-specific PCR ,  Inverse PCR , Miniprimer PCR RT-PCR , ترانس کریپتاز معکوس ,  (reverse transcriptase) , واکنش زنجيره ی پليمراز , نسخه برداری معکوس RT-PCR , مشکلات PCR , باید ها و نباید ها در PCR , واکنش زنجیرهٔ پلیمراز , Polymerase Chain Reaction , که مخفف آن , PCR , واکنش زنجیره ای پلیمراز (PCR) , تکنیکی در , زیست شناسی مولکولی , به منظور , تکثیر یک نسخه منفرد , یا نسخه های کمی از یک , قطعه DNA , توالی خاص , تکنیک ,قطعه خاص از DNA , تشخیص و نظارت , بر بیماری های ژنتیکی، ,  شناسایی مجرمان , زمینه پزشکی قانونی ,  مطالعه عملکرد

مطالب مشابه:

مقدمه


در گذشته براي توليد قطعات نوكلئوتيدي معمولا از روش هاي شيميايي استفاده مي‌كردند و یا برای بدست آوردن نسخه های متعدد از يک ژن خاص، اين ژن را به داخل حامل مناسب وارد کرده و در يک باکتری تکثير می نمودند. اين روش ها پر زحمت بوده و نياز به مدت زمان طولاني داشتند. تکنیک PCR (واکنش زنجیره ای پلیمراز Polymerase Chain Reaction ) به منظور تکثیر یک قطعه DNA در سال ۱۹۸۴ توسط کری مولیس (Kary Mullis) کارمند شرکت Cetus ارائه شده است. PCR  مزاياي بسیاری داشت (از جمله بررسي يك روزه نمونه ها، ارزان بودن نسبي، آساني انجام و فوق العاده اختصاصي بودن) و انقلابي در تشخيص كلينيكي بيماري ها، پزشكي، علوم جنايي و پليسي، ميكروبيولوژي و بسياري صنايع ايجاد كرد. اين تکنيک تمامی مشکلات قبلی در زيست مولکولی که ناشی از عدم دسترسی به مقادير زياد از DNA يکسان بود را برطرف کرد و امروزه تقريباً در تمامی آزمايشگاههای زيست مولکولی جزو کارهای متداول بوده و به صورت اتوماتيک بوسيله ی کامپيوتر انجام می شود. به دلیل همین كشف در سال ۱۹۹۳، جایزه نوبل به کری مولیس اهداء گردید.

PCR همانند یک دستگاه فتوکپی عمل می کند که بوسیله آن می توان صفحاتی از کتاب ژنوم هر موجود را به تعداد دلخواه و مشابه نسخه اصلی (البته در مواردی همراه با خطاهای جزئی) تکثیر نمود. با اين روش مي توان يك ژن را به اندازه اي تكثير كرد تا بتوان با استفاده از روش‌هايي مانند الكتروفورز مشاهده كرد. شما يك تار مو را از فاصله 6 متري نمي توانيد ببينيد اما يك دسته ميلياردي از مو كنار هم به خوبي مشاهده مي شوند.

اساس این روش بسیار ساده بوده و مانند واکنش همانندسازی DNA در موجودات زنده توسط آنزیم DNA  پلیمراز صورت می گیرد. در موجودات زنده، مجموعه ای از چند پروتئین و آنزیم در فرآیند همانند سازی DNA نقش دارند در حالی که در واکنش PCR تنها نوع خاصی آنزیم DNA پلیمراز مقاوم به حرارت به نام Taq polymerase  به همراه بافر، کلرید منیزیم و نوکلئوتیدها استفاده می شود. در این تکنیک ابتدا پرايمراز DNA  موردنظر، طراحي مي شود و بعدا با استفاده ازPCR ، هدف را تكثير كرده و توسط الكتروفورز در مقابل يك كنترل مي سنجند.

مواد و وسایل لازم برای   PCR

1- DNA الگو (Template   DNA)

PCR تكنيكي است كه به واسطه آن مي توان از يك رشته DNA الگو، تعداد زيادي رشته DNA به دست آورد به شرطي كه دو انتهاي رشته ی  DNAكه قصد تكثيرش را داريم كاملا شناخته شده باشد. قطعه ی DNA می تواند محصول استخراج DNA ژنومی،DNA  پلاسمیدی یا حتی محصول  PCRدیگری باشد. چنانچه DNA هدف بصورت مالتی کپی در ژنوم باشد بهتر است. معمولاً حدود یک نانوگرم از DNA  پلاسمیدی یا فاژی یا یک میکروگرم از DNA ژنومی برای یک واکنش PCR کافی است. بیش از این مقدار، باعث تولید محصولات غیر اختصاصی (قطعات DNA دیگری غیر از قطعه مورد نظر) شده و مقدار کم نمونه DNA نیز باعث کاهش دقت واکنش PCR یا عدم تکثیر قطعه مورد نظر می گردد. کیفیت نمونه DNA نیز مهم است به طوری که باقی ماندن ترکیبات مورد استفاده در مرحله استخراج DNA مثل فنل وEDTA، باعث کاهش فعالیت آنزیم Taq polymerase و عدم حصول نتیجه مورد نظر می گردد. همچنین آلوده شدن واکنش PCR با مقادیر بسیار اندک DNA از هر منبع دیگری، به دلیل حساسیت فوق العاده این تکنیک، ممکن است به تولید قطعات غیر قابل انتظار بیانجامد. در مواد غذایی روند زیر برای تهیه DNA  وجود دارد.

2- دزوكسي نوكلئوتيد تري فسفات (dNTPs)

چهار نوکلئوتید تشکیل دهنده قطعهDNA ، بلوک های ساختمانی هستند که توسط DNA پلیمراز برای ساختن رشته های DNAی جدید بکار میروند و باید كنار هم چيده شوند تا رشته مكمل را ايجاد كنند. غلظت مورد نیاز از هر یک از نوکلئوتیدها برای واکنش PCR یکسان و برابر 200 نانو مولار می باشد. برای این منظور از مخلوط های آماده، واجد هر چهار نوکلئوتید که با غلظت های مختلف مثل دو میلی مولار، 10 میلی مولار و 25 میلی مولار موجود است، استفاده می شود. به طور مثال، در یک واکنش 50 میکرو لیتریPCR  باید 5 میکرولیتر از مخلوط دو میلی مولار نوکلئوتیدها برای دستیابی به مقدار مورد نیاز در واکنش استفاده کرد.

3- پرایمرهای Forward و Reverse 

پرایمرها قطعات کوچک پلی نوکلئوتیدی هستند و در آزمایشگاه به گونه ای طراحی و سنتز شده اند که دارای سکانس نوکلئوتیدی مکمل با ناحیه َ۳ در یکی از رشته های DNAی مورد نظر هستند. چون آنزیم DNA پلیمراز به قطعات پرایمر متصل می شود، در نتیجه فقط مولکول DNAی هدف، همانند سازی و تکثیر می گردد. از آنجائيکه DNA دو رشته ای است، دو نوع پرايمر در PCR مورد نياز است. پرايمرها دو عمل انجام مي دهند؛ اول اين كه محل ژني را كه بايد تكثير شود مشخص مي‌كنند و دوم اين كه اندازه قطعات تكثير شونده را تعيين مي كنند. صحت نتایج PCR بستگی به انتخاب پرایمر مناسب دارد. طول پرايمرها نیز بسيار مهم است و هر چه طول پرايمر بلند باشد اختصاصي تر عمل مي كند. بهتر است دو پرايمر داراي نقطه ذوب نزديك به هم باشند. غلظت بهینه پرایمرها برای واکنش PCR از 100 نانو مولار تا یک میکرو مولار متغیر است. غلظت بیش از این، منجر به تولید قطعات غیر اختصاصی می شود. طراحی پرایمر نیازمند دقت فراوانی است و نقش بسیار مهمی در امکان پذیر شدن و صحت تکثیر قطعه مورد نظر دارد.

 

 

طراحی پرایمر :

پرایمرهای PCR بصورت کاملا" اختصاصی و مکمل ناحیه مورد نظر DNA هدف طراحی میگردند.

پرایمرها 30-20 باز دارند .اگر پرایمرها خیلی کوتاه باشند ممکن است با بخشهای غیر هدف هیبرید شوند و سبب تکثیر محصولات ناخواسته شوند. پرایمرهای بلند با اینکه موجب تولید محصول اختصاصی میشوند ولی باعث کاهش سرعت هیبرید شدن آن با DNA می شود. به همین دلیل در عمل از پرایمرهایی با طول بیش از  30 نوکلئوتید بندرت استفاده می شود. برای تکثیر توالیهای بزرگ از کلون کردن استفاده میشود. پرایمر باید دمای آنیلینگ بالا داشته باشد. دمای مناسب برای تشکیل هیبریدهای صحیح الگو وپرایمر 1 تا 2 درجه پایین تر از دمای ذوب شدن (Tm) است. فرمول محاسبه دمای ذوبTm=4(G+C)+2(A+T)  است.  (A+T) مجموع نوکلئوتیدهای آدنین و تیمین موجود در پرایمر و  (C+G)مجموع نوکلئوتیدهای گوانین وسیتوزین موجود در پرایمر است. بهتر است تعداد بازهای دوپرایمر مساوی باشند و از پلی پورین یا پلی پیریمیدین نباشند، همچنین نواحی تکرار شونده نداشته باشند. چنانچه بازهای G یا C بصورت تکراری و پشت سرهم باشند پرایمر بصورت لوپ در می آید و عملا" سیستم کار نمیکند. انتهای 3` دو پرایمر نباید مکمل باشد زیرا پرایمر دایمر تشکیل می شود. فاصله دو پرایمر باید کمتر از 10 kb باشد (کارآیی همانند سازی برای محصول PCR بیش از 3kb کمتر است). برای پرایمرهایی که برای ایجاد موتاسیون در یک ژن و ایجاد تغییر در محصول PCR طراحی میگردند میتوان درسمت پایه 5` پرایمر یک پروموتور و یا Ribosom Binding Site جایگاه اتصال ریبوزوم تعبیه نمود، همچنین می توان یک Non tanslated leader بین پروموتور و ژن قرار داد تا ناحیه برای شروع سنتز پروتئین مناسب باشد. این کاربرد بنام Expression PCR  گفته می شود. نرم افزارهایی وجود دارد که طراحی پرایمر را انجام می دهند. بعد از طراحی پرایمر بهتر است توسط نرم افزارهایی مانند Blast آنها را چک نمود تا مشخص شود که با چه ژن های دیگری می توانندAnneal گردند.

4- Taq DNA polymerase

DNA پلیمراز آنزیمی است که با استفاده از نوکلئوتیدها (مصالح ساختمانیDNA)، رشته الگو(DNAی مورد مطالعه) و یک قطعه پرایمر قادر به همانند سازی است. DNA پليمراز DNA تک رشته ای را از جهت 5َ    3َ به عنوان الگو مورد استفاده قرار می دهد و رشته مکمل را در جهت 3َ   5َ می سازد.

 در مرحله همانند سازی، برای جدا نمودن دو رشته DNA، باید دمای محلول بالا باشد. در ابتدای طراحی PCR از آنزيم کلینو پليمراز I (DNA پليمراز E.coli) استفاده میشد ولی از آنجا که اين آنزيم به حرارت حساس است، پس از هر بار حرارت دادن محيط واکنش تا دمای 94 درجه ی سانتی گراد، افزودن دوباره ی آنزيم تازه به محيط لازم بود. Saiki يکی از مهم ترين کشفيات در اين زمينه را انجام داد و متوجه شد که باکتريهای چشمه های آب گرم (برای مثال باکتری ترموس آکواتیکوس(Thermus aquaticus) ) دارای DNA پليمرازهايی هستند که نسبت به حرارت مقاوم بوده و حتی در دمای بالا فعاليت بهتری دارند. این DNA پليمراز که بطور خلاصه Taq پليمراز ناميده می شود در دمای 94 درجه ی سانتی گراد کاملاَ پايدار است و دمای اپتيمم عمل آن نيز 72 درجه ی سانتی گراد می باشد. بنابراین با افزودن يکبار آنزيم Taq پليمراز ديگر نيازی به اضافه کردن مجدد آن نیست و PCR براحتی و به صورت اتوماتيک انجام می شود. در حال حاضر Taq  پليمراز برای تکثیر قطعات کمتر از سه هزار جفت باز توصیه شده و پر مصرف ترین آنزیم مورد استفاده در PCR می باشد. به طور معمول حدود یک واحد از این آنزیم در 50 میکرو لیتر از واکنشPCR  استفاده می شود. اگر نمونه DNA حاوی مواد ممانعت کننده PCR باشد، می توان این مقدار را دو تا سه برابر افزایش داد ولی مقادیر بالاتر آنزیم باعث تولید محصولات غیر اختصاصی می گردد. مزيت بسيار مهم ديگر Taq پليمراز افزايش حساسيت و دقت PCR می باشد. در دمای پايين (30 درجه سانتی گراد که برای DNA پليمراز E.coli بکار می رفت) پرايمرها ممکن است به جايگاههايی که توالی تا حدودی مشابه دارند نيز متصل شوند، زيرا در دمای پايين تعداد کمتری پيوند هيدروژنی برای اتصال پرايمرها نياز است. بنابراين پرايمرها با اتصال به نواحی نسبتاَ مشابه، باعث ايجاد اشتباه در انجام مراحل PCR می شوند. ولی وقتی که واکنش در دمای 72 درجه (دمای اپتيمم فعاليتTaq پليمراز انجام شود اتصال پرايمرها به نواحی غير از ناحیه ی اصلی کاهش می يابد. به اين صورت پس از پايان PCR رشته های DNA کاملاَ مشابه و خالص بدست خواهد آمد.

5-  بافر

بافر شرایط محیطی مناسبی را از نظر pH و یونهای مختلف ایجاد میکند تا پایداری DNA پلیمراز و فعالیت بهینه آن تامین شود. اجزای این بافر نقش های دیگری نیز دارند از جمله کلرید پتاسیم که به اتصال پرایمر به DNA  الگو (نمونه) کمک می کند. بافر به صورت 10 x ساخته مي شود.

6- کاتیون های دو ظرفیتی(یون های منیزیم یا منگنز) و کاتیون های یک ظرفیتی(یون پتاسیم)

یون منیزیم یکی از اساسی ترین اجزا واکنش PCR می باشد. انواع مختلف آنزیم DNA  polymerase برای فعالیت خود به این یون نیاز دارند و این یون (عمدتاً به صورت ترکیب کلرید منیزیم(Mgcl2)) برای اتصال پرایمر و قطعه DNA لازم است. این ترکیب گاهی در همان بافر PCR قرار داده می شود ولی از آنجا که برای برخی واکنش های PCR لازم است که غلظت این یون تغییر نماید، این ترکیب به طور جداگانه تهیه و به واکنش PCR افزوده می شود. غلظت بهینه یون منیزیم در واکنش PCR یک تا چهار میلی مولار است. غلظت بالاتر از این مقدار اثر بازدارندگي برروي فعاليت آنزيم Taq  پلي مراز دارد و موجب تکثیر قطعاتی غیر از قطعه مورد نظر (قطعات غیر اختصاصی) می گردد و غلظت پایین این یون نیز ممکن است به کاهش کارایی واکنش و کاهش میزان تولید قطعه مورد نظر منجر شود.

7- روغن معدني  mineral oil

برای جلوگیری از تبخیر محلول در دستگاه چرخش حرارتي و در نتیجه افزایش غلظت در بخش های بالائی محلول، معمولا یک لایه روغن (معمولا 50 تا 60 ميكروليتر به محلول واكنش 100 ميكروليتري) بر سطح محلول اضافه مي شود. در دستگاه های جدیدتر از درپوش های حرارتی استفاده می شود.

8- ترموسایکلر

دستگاه ترموسایکلر (ایجاد کننده چرخه های دمایی) قابل برنامه ریزی برای ایجاد دماهای مختلف در مدت زمان مورد نظر می باشد. قبل از تولید این دستگاه، دانشمندان برای انجام PCR از سه حمام آب گرم با دماهای مختلف استفاده می کردند که کار بسیار پر زحمتی بود.

9- ظروف مورد استفاده

میکرو پیپت (برای برداشتن مقادیر اندک مورد نیاز برای واکنش PCR در مقیاس میکرولیتر)، ظرف یخ و وسایل یکبار مصرفی مانند سمپلر، سر سمپلر) تیپ -جز پلاستیکی که برای کشیدن محلول به میکرو پیپت متصل می شود)، ویال (لوله های درب دار کوچک، در دو اندازه بر اساس گنجایش آنها یعنی 200 و 500 میکرو لیتر، که واکنش PCR در آنها انجام می شود) و ظروف نگهداری آنها. محلولPCR معمولا به حجم ۱۰ تا ۲۰۰ میکرولیتر در لوله های کوچک 2/0 تا 5/0 میلی لیتر تهیه می شود. این لوله ها در بلوکهای مخصوصی در دستگاه ترموسایکلر قرار داده می شوند.

مراحل  PCR

1- مرحله واسرشت (Denaturation step)

این مرحله اولین قسمت از سیکل های حرارتی منظم است و شامل حرارت دادن محلول به مدت ۲۰ تا ۳۰ ثانیه در دمای ۹۴ تا ۹۸ درجه است. زمان و دمای Denaturation بستگی به تعداد G و C دارد. هرچه زمان Ramp (زمانی که طول میکشد تا دمای مبدا دستگاه به دمای مقصد برسد) کمتر باشد نتیجه کار بهتر است و واکنش، زمان کمتری در دمای ناخواسته قرار می گیرد. در این مرحله بعلت گسستن پیوندهای هیدروژنی (بین نوکلئوتیدها)، DNAی الگو و پرایمرها از هم جدا می شوند و تک رشته های DNA حاصل می گردد.

2- مرحله اتصال (Annealing step) 

دمای محلول به مدت ۲۰ تا ۴۰ ثانیه به 3۰ تا ۶۵ درجه کاهش می یابد. در این دما دو رشته هر مولکول میتوانند دوباره به یکدیگر متصل شوند ولی این اتفاق نمی افتد زیرا مخلوط حاوی مقدار بیشتری مولکول های کوچک DNA به نام پرایمر(Primer) است که معمولا از 25-18 باز آلي تشكيل شده اند و به DNAی تک رشته ای الگو متصل می شوند. دمای اتصال در حدود ۳ الی ۵ درجه پائین تر از نقطه ذوب پرایمرها است. PCR از نظر اصول عملی تشابه زيادی به همانند سازی DNA بر اساس قوانین معروف واتسون- کریک دارد و در واقع برگرفته از آن است. همیشه A با T و G با C جفت می شود. بنابراین پیوندهای هیدروژنی پایدار فقط زمانی شکل می گیرد که سکانس پرایمر و رشته الگو مکمل یکدیگر باشند و رشته الگو همیشه توالی بازی رشته مقابل را تعیین میکند.

3- مرحله پليمريزاسيون یا طویل شدن (Extension/elongation step)

آنزیم پلیمراز پس از اتصال به هیبرید پرایمر- الگو، با اضافه کردن نـوكـلـئـوتـيـد تـري فـسـفـات‌هـاي موجود در محلول بر روی عامل-OH  َ۳ پرایمرها همانند سازی DNA را آغاز کرده و رشته DNAی جدید را در جهت َ۵ به َ۳ و در مقابل رشته های الگو میسازد. دمای محلول در این مرحله باید متناسب با نوع DNA پلیمراز مورد استفاده باشد. دمای اپتیمم برای آنزیم Taq polymerase حدود ۷۵ الی ۸۰ درجه است که معمولا دمای ۷۲ درجه انتخاب می شود. مدت زمان این مرحله نیز باید متناسب با نوع DNA پلیمراز، تعداد بازهای بین دوپرایمر و طول رشته DNA باشد. در دمای بهینه، DNA پلیمراز در هر دقیقه، یک هزار باز را پلیمریزه می نماید. در مرحله طویل شدن در صورت وجود سوبسترای کافی و تامین شرایط بهینه، مقدار DNA در محلول PCR دو برابر می شود.

4- ادامه PCR بعد از چرخه اول

بعد از اين 3 مرحله، چرخه اول تمام مي‌شود و چـرخـه ‌هاي بعدي تكرار چرخه اول است. چون در مرحله ی قبل رشته DNA در ناحيه مورد نظر مضاعف شده است، در اين مرحله چهار رشته ی الگو برای همانند سازی وجود دارد. بار ديگر سيستم گرم می شود و در اينجا هشت نسخه بوجود مي آيد، و در مرحله ی بعد 16 نسخه و به همين صورت به دنبال چرخه‌هاي متعدد قطعه DNA مورد نظر به طور تصاعدي و به نسبتn2 افزایش می یابد که n تعداد سیکل های دمایی است. به طور مثال یک مولکول DNA، پس از ۲۰ سیکل به ۱٫۰۴۷٫۵۸۶ مولکول تکثیر می شود. تعداد سیکل ها با توجه به مقدار DNAی اولیه، شرایط آزمایش و مقدار محصول مورد نیاز انتخاب می شود. لازم به ذکر است که DNA های کوتاه (Short target product) یعنی رشته هایی که بین دوپرایمر محصور هستند بصورت تصاعد هندسی (exponential) و DNA های بلند (long target product) یعنی رشته هایی که از یک طرف توسط یک پرایمر محدود هستند و از سمت دیگر نامحدود می باشند بصورت تصاعد حسابی (linearly) زیاد می شوند.

5- مرحله طویل شدن نهایی (Final elongation)

این مرحله، پس از آخرین سیکل PCR، به مدت ۵ الی ۱۵ دقیقه در دمای ۷۰ الی ۷۴ درجه انجام می شود، تا اطمینان حاصل شود که همه تک رشته های DNA همانند سازی شده اند. دمای لوله ها و فواصل زمانی تابع عوامل مختلفی از جمله نقطه ذوب پرایمرها (Tm)، نوع DNA پلیمراز، غلظت یونهای دو ظرفیتی و غلظت dNTPها است.

6- نگهداری نهایی (Final hold)

در این مرحله، محلول نهایی به مدت کوتاهی در دمای ۴ الی ۱۵ درجه قابل نگهداری است.

7- ردیابی (detect) محصول PCR

نهایتا می توان صحت انجام PCR را از طریق الکتروفورز در ژل آگارز یا پلی اکریلامید، هیبرید شدن محصول PCR با الیگو نوکلئوتید نشاندار (پروب)، الکتروفورز نمودن همراه با مارکر وزن مولکولی(DNA lader که حاوی قطعات DNA با اندازه های مشخص است) و یا رنگ آميزی اتيديوم برومايد بررسی نمود.

 

 

کاربردهای PCR

1- تشخيص بيماري‌هاي قبل از تولد

با استفاده از PCR و به كار گرفتن پرايمرهاي مربوط به يك ژن بيمار و پرايمرهاي مربوط به ژن سالم آن، مي‌توان از تولد كودكان داراي بيماري‌هاي ژنتيكي جلوگيري كرد. براي اين كار بعد از لقاح تخمك در آزمايشگاه و بعد از رسيدن تخمك به حالت 10 سلولي، تعدادی از سلولهای جنين را استخراج کرده و با پرايمر اختصاصی برای يک ژن بيماری مجاور مي کنند، همچنين بطور جداگانه با پرايمر ژن سالم نيز مجاور می کنند و PCR انجام می دهند. پس از پايان PCR تفسير آزمايش چنين خواهد بود : اگر در هردو لوله سنتز DNA انجام شود، جنين يک ژن سالم و يک ژن بيمار دارد يعنی حامل است ولی بيمار نيست. اگر سنتز DNA فقط در لوله ای که شناساگر مخصوص ژن بيمار وجود دارد انجام شود جنين بيمار است و بايد سقط شود. اگر سنتز DNA فقط در لوله ای که حاوی شناساگر ژن سالم است انجام شود، جنين کاملاَ سالم است. امروزه بسياری از بيماريهای ژنتيکی مانند هموفيلی، کم خونی داسی شکل، سيستيک فيبروزي(Cystic Fibrosis )، تالاسمی، سندرم لش – نيهان، ديستروفی عضلانی دوشن، فاويسم، فنيل کتون اوری و غيره را می توان به کمک PCR تشخيص داد. 

2- تعيين جنسيت جنين

 به طور معمول چند تخمك با چند اسپرم در آزمايشگاه لقاح مي‌يابند و هر يک از سلولهای تخم تشکيل شده را بطور جداگانه کشت می دهند تا اينکه جنين به مرحله ی 10 سلولی برسد. سپس از هر جنين يک سلول را جدا کرده و همراه با پرايمرهای اختصاصی برای کروموزوم y در لوله PCR وارد می کنند. كروموزوم y منحصرا در سلول‌هاي نر ديده مي‌شود. قطعه توليدشده با PCR به وسيله الكتروفورز و به طور دقيق‌تر توسط ساترن بلوتينگ تشخيص داده می شود. فقط در هر لوله که جنين نر ( يعنی کروموزوم y) وجود داشته باشد، سنتز DNA صورت می گيرد. با این روش می توان به اختيار جنسيت جنین را انتخاب کرده و تخم مورد نظر را به مادر انتقال داد. تمامی مراحل بالا يعنی استخراج تخمک از مادر، لقاح، تکثير،PCR  و انتقال مجدد به مادر در مدت زمان يک روز قابل انجام است. راه ديگر تعيين جنسيت جنين استفاده از خون مادر است. در طی دوران بارداری مقداری از سلولهای جنين وارد خون مادر می شوند. حال اگر PCR برای قطعه ی  DYZl (در حدود 5000 نسخه از اين قطعه بر روی کروموزوم y قرار دارد) بر روی خون مادر انجام شود و جواب مثبت باشد چون مادر کروموزوم y ندارد پس اين ژن مربوط به کروموزوم y جنين است و جنس جنين نر تعيين می شود. 

3- تشخیص بیماری ها

در مطالعات میکروبیولوژی از روش PCR برای شناسائی عوامل عفونت زا و تشخیص گونه های پاتوژن از غیر پاتوژن نیز استفاده می شود. کشت ميكروب ها كه جهت تشخيص بيماري‌هاي عفوني در بيشتر آزمايشگاه ها به كار مي‌رود زمان ‌بر بوده و همچنين باعث افزايش تعداد ميكروب ‌هاي بيماري زا و غير‌بيماري‌زا در شرايط آزمايشگاهي مي شود. بدلیل حساسیت بالای PCR (حساسیت این روش ده هزار برابر روش های معمول است) می توان بلافاصله پس از عفونت و قبل از ظهور بیماری، وجود میکروارگانیسم ها را بررسی و اقدامات درمانی را آغاز کرد.

4- تشخیص سرطان و بررسی مراحل درمان آن

 در تشخیص بدخیمی هایی نظیر لوسمی (leukemia) و لنفوم (lymphomas)، سنجش PCR مستقیما بر روی DNAی ژنومی انجام می شود. در هر سلول معمولاَ از يک ژن فقط يک نسخه وجود دارد، و در صورتی که اين ژن دچار جهش شود بررسی اين جهش بسيار مشکل خواهد بود، زيرا در سلول های انسان پيدا کردن يک ژن در ميان کل ژنوم انسان، همانند پيدا کردن سوزن در انبار کاه خواهد بود و پس از پيدا کردن ژن جهش يافته نيز به دليل محدوديت نسخه های اين ژن بررسی کميت و کيفيت جهش در آن مشکل خواهد بود. ولی امروزه PCR کار را بسيار راحت نموده است. کافی است که يک سلول سالم و يک سلول جهش يافته بطور جداگانه برای يک ژن خاص تحت PCR قرار گيرند و محصولات حاصل با هم مقايسه شوند. به اين ترتيب به راحتی می توان محل جهش، نوع جهش و هر نوع اطلاعات لازم ديگر را به دست آورد. استفاده ديگر PCR در بررسی مراحل درمانی سرطان می باشد. داروهای مورد استفاده در درمان سرطان داروهای سيتوتوکسيک می باشد که عوارض جانبی بسيار زيادی به همراه دارند. به همين دليل نيز سرطان شناسان مايل اند که از مراحل بهبودی سرطان اطلاع داشته باشند تا به محض از بين رفتن سلول بدخيم درمان را متوقف نمايند، ولی در صورتی که بهبودی کامل حاصل نشده باشد، احتمال عود مجدد بيماری وجود خواهد داشت. با استفاده از PCR دقت تعيين سلولهای سرطانی بسيار بالا می رود وPCR  منفی را می توان به معنای بهبودی کامل در نظر گرفت.

5- شناسائی میکروارگانیسم هایی که قابل کشت نیستند و یا سرعت رشد آنها در محیط کشت خیلی کند است

با استفاده از روشPCR  و با بررسي حضور يا عدم حضور يك ژن مي ‌توان وجود میکوباکتریها (mycobacteria)، باکتریهای غیر هوازی (anaerobic bacteria) و ویروسها (viruses) را بررسی نمود و بطور مثال تشخيص داد كه آيا ويروس ايدز در داخل بدن وجود یا نه؟‌ فرض كنيد بيمار شما به يك بيماري نا‌شناخته گرفتار است و شما احتمال مي دهيد كه عامل بيماري ويروس است. اين ويروس را نمي شود به راحتی در آزمايشگاه كشت داد. با روش PCRمي توان احتمال اين ويروس را در عرض 1 ساعت كنترل كرد. يعني نمونه اي از بدن بيمار و همچنين قطعه‌اي از ژن اين ويروس كه پرايمر نام دارد را به دستگاه مي دهيم. اگر حتي فقط 1 عدد از اين ويروس در نمونه بيمار باشد دستگاه از ژن آن ميلياردها كپي تهيه مي كند. سپس مي توان اين حجم زياد ژن را در صفحه فيلم فلورسنت حاصل از الكتروفورز مشاهده كرد. اگر باند هايDNA روي ژن ديده شد مطمئن مي شويم كه بيمار ناقل اين ويروس است.

استفاده ديگر PCR در تشخيص بيماری سل می باشد. مايکوباکتريوم توبرکلوزيس يک باکتری بسيار کند رشد است و رشد معمولی آن در آزمايشگاه حدود 20 روز طول می کشد. در PCR بيماری سل از نمونه ی خلط فرد بيمار به همراه پرايمرهايی که برای توالی خاص مايکوباکتريوم های مکمل می باشند، مورد استفاده قرار می گيرد. پس از انجام PCR قطعات DNA بدست آمده در مجاورت شناساگرهای اختصاصی برای سوش های مختلف مايکوباکتريوم ها قرار می گيرد و به اين صورت، گونه و سوش آن تشخيص داده می شود.

6- تحقیقات جنایی (forensic analysis)

 در صحنه جرم، معمولا مقدار DNA بسیار کم است. بنابراین با روش PCR می توان تکثیر DNA را انجام داد تا مقادیر کافی از مولکول های ژنتیکی بدست آید. سپس ماهیت DNA بررسی می شود.

7- انگشت نگاری ژنتیک (genetic fingerprinting)

با روش PCR می توان با توجه به ماهیت DNA به هویت اشخاص پی برد. بعنوان مثال والدین را شناسائی کرد و یا رابطه ژنتیکی افراد را بررسی نمود. همچنین رابطه تکاملی موجودات زنده نیز با روش انگشت نگاری ژنتیکی قابل مطالعه است.

8- بررسی DNA قدیمی (ancient DNA)

 با روش PCR، مولکولهای DNA بسیار قدیمی حتی متعلق به ده ها هزار سال قبل مورد مطالعه قرار گرفته است. مثلا DNA یک ماموت از چهل هزار سال قبل، مومیایی های مصری و تزار روسیه با این تکنیک بررسی شده است.

9- جداسازی DNAی ژنومی

 با روش PCR می توان بخش هایی از DNAی ژنومی را انتخاب و پس از جداسازی تکثیر نمود. مثلا برای کلونینگ DNA و یا تولید شاخص های دورگه سازی (hybridization probes) در روش های Southern و Northern، مقادیر زیادی از DNA مورد نیاز است که با روش PCR قابل تهیه است. همچنین در مواردی که حجم نمونه اولیه بسیار کم باشد، با روش PCR می توان DNAی موجود را تکثیر کرد و سپس مورد مطالعه قرار داد.

10- تعیین توالی DNA

پس از تکثیر DNA با روش PCR، می توان توالی نوکلئوتیدی را تعیین کرد و در صورت لزوم به پلاسمید باکتری یا DNAی کروموزومی در یوکاریوت ها الحاق نمود و بدین ترتیب DNA ی نوترکیب (recombinantDNA) ایجاد کرد. حتی در مرحله بعد می توان سریعا با استفاده از PCR، کلنی های باکتری را از نظر وجود این DNAی نوترکیب مورد بررسی قرار داد.

11-تعيين توالي های کروموزومی انسان در سلول های هيبريدی هتروکاريوتها

 يکی از تکنيک های بررسی ژنوم انسان، تلفيق (هيبريد کردن) هسته های سلول های انسانی با سلول های حيوانات ديگر مثلاَ موش است. پس از انجام تلفيق دو هسته، کرومزوم های انسان به تدريج حذف می شوند، تا اينکه نهايتاَ يک کروموزوم در درون هسته هيبريدی باقی می ماند. حال گاهی به منظور بررسی های بيشتر لازم می شود که اين قسمت های ژنوم انسان تکثير شوند، مثلاَ وقتی که يک ژن خاص مورد بررسی قرار می گيرد. برای اين کار از نوع خاصیPCR  که به Alu-PCR معروف است استفاده می شود. در اين روش از پرايمرهايی استفاده می شود که مکمل توالي های بسيار تکراری ژنوم ها می باشد، اين توالی های 300 جفت بازی که گاهی تا 900000 بار در ژنوم انسان و ديگر پستانداران تکرار می شود را تکرارهای Alu می نامند. اين توالی ها بسيار متغير می باشند ولی در انسان قسمتی از اين توالی ها اختصاصی و ثابت است و به همين دليل به راحتی می توان از آن برای تکثير قطعات DNA که بين دو تکرار توالی Alu قرار دارند استفاده کرد. سپس اين DNA  را می توان خارج نمود و از نظر نوع پروتئين مورد سنتز و يا تعيين توالی و غيره مورد بررسی قرار داد. مهمترين استفاده روش فوق تعيين مکان ژنتيکی ژن های مختلف برروی کروموزوم های انسان است که تا قبل از اين روش تقريباَ ناممکن و يا بسيار مشکل بود. 

12- بررسی پيوستگی ژن ها و تعيين فاصله ی بين ژن ها بر روی کرومزوم های انسان

در ژنتيک برای تعيين فاصله ی بين ژن ها از بررسی تعداد نوترکيب ها به نسبت فنوتيپ والدين استفاده می شود. اين روش برای مگس سرکه که زادآوری آن در هر نسل بسيار زياد و دوره ی رشد آن نيز کوتاه است به راحتی قابل انجام است؛ ولی در مورد انسان که زاده های آن در هر نسل بسيار محدود و با فاصله ی زمانی زياد می باشد، اين بررسی ها به سختی و با محدوديت بسيار انجام می گيرد. ولی امروزه دانشمندان با استفاده از PCR  روش جديدی را برای اين کار پيدا کرده اند. برای اين کار از بررسی آلل های موجود در يک اسپرم استفاده می شود. از آنجائيکه اسپرم ها هاپلوئيد بوده و در هر اسپرم از هر کروموزوم يک عدد وجود دارد، با بررسی همزمان دو ژن بر روی يک کروموزوم و تعيين ميزان نوترکيبی بين اين دو ژن می توان فاصله ی ژنتيکی بين دو ژن را تعيين کرد. در واقع از نظر ژنتيکی بررسی 1000 اسپرم با بررسی 1000 فرزند يک خانواده برابر است. با استفاده از اين روش ثابت شده است که ميزان نوترکيبی کرومزوم ها در مردها با ميزان نوترکيبی در زن ها متفاوت است. 

13- کلونینگ با PCR

 قرار دادن جایگاه شناسایی آنزیم های برش دهنده در طرف 5` سکانس پرایمر: این روش مشکلاتی نیز دارد. این جایگاه ممکن است روی قطعه همانند سازی شده نیز وجود داشته باشد. استفاده از جایگاه دو آنزیم متفاوت در هضم اشکال ایجاد میکند که برای رفع این مشکل باید تعدادی باز به انتهای 5` پراپمر اضافه شود.

Blunt end ligation : برای اینکار دو انتهای قطعه همانند سازی شده باید Polish شود. این کار توسط آنزیم های کلنو و 4 DNA polymerase (پرکردن قسمت over hang) و یا آنزیم های S1 nuclease و Mong bean nuclease انجام می شود.

T vector : پلاسمید ناقل را با آنزیم EcoRV ویا هر آنزیم دیگرکه DNA را بصورت Blunt برش میدهد هضم میکنند، سپس توسط آنزیم Terminal transferase یا آنزیم Taq poly تعدادی T به انتهاهای 3` رشته های پلاسمید خطی شده اضافه میکنند .( لازم به ذکراست که آنزیم Taq poly دارای خاصیت ترمینال ترانسفرازی است و تعدادی A به انتهای 3` محصول آمپلی فای شده اضافه میکند). با انجام واکنش Ligation پلاسمید و محصول PCR را بهم متصل میکنند.

تولید نیمه جایگاه شناسایی یک آنزیم برش دهنده در طرف 5` پرایمر. قطعات باT4 poly nucleotidkinase و ATP فسفریله میشوند و سپس بهم متصل میگردند، بعد توسط یک آنزیم هضم شده و کلونینگ انجام می گیرد.

کلون کردن محصول PCR به روش T-A cloning : پلاسمید با یک آنزیمی که DNA را بصورت blunt قطع میکند هضم می شود. سپس توسط آنزیم ترمینال ترانسفراز یا Taq پلیمراز و dTTP یک باز T به انتهاهای  OH- 3` آن اضافه میگردد. واکنش Ligation از این وکتور با محصول PCR که در انتهاهای OH- 3` آن باز A قرار دارد انجام می گیرد و پلاسمید در یک باکتری ترانسفرم می شود.

 

 

انواع PCR

با ایجاد تغییراتی در تکنیک PCR، زمینه های کاربرد وسیعی ایجاد شده است. بعضی از انواع PCR بطور خلاصه بشرح زیر است:

واکنش زنجيره پليمراز زمان واقعی RT-PCR مناسب برای مواد غذایی

  BAX Dupont-Qualicon

این آزمون بر مبنای استفاده از پرایمرهای ویژه عامل بیماری زا متصل به یک ماده رنگی می باشد که امکان تشخیص تولید آمپلیکون را در طی هر چرخه مشخص میکند. یک مرحله غنی سازی پیش از استخراج DNA مورد نیاز است. تکثیر محصول با استفاده از رنگ فلورسنت  SYBR Green I تشخیص داده میشود. برای تشخیص و Campylobacter spp, Listeria  monocytogenesو Salmonella  spp وE.coli O157:H7 در گوشت خام، جوجه خام، پنیر، آب پرتقال، شیر، تخم مرغ پاستوریزه شده و ....به کار رفته است.

 Food-proof Roch

این آزمون بر مبنای تشخیص در لحظه DNA حاصل از spp Salmonella و Listeria monocytogenes در مواد خام و نمونه های غذایی بر اساس روش Hot start میباشد. قبل از استخراج و به منظور ارزیابی بازدارنده های PCR  به هر نمونه یک کنترل داخلی اضافه میشود. این آزمون حاوی اوراسیل DNA گلیکوزیداز نیز میباشد تا از آلودگی انتقالی PCRجلوگیری نماید. استفاده از یک  کیت آماده سازی نمونه در این روش(High pure food proof kit) استخراج DNA با کیفیت بالا را تضمین میکند.

IQ-Check BioRad         

در این آزمون که روشی معتبر برای تشخیص Salmonella است از پرایمرها و یک کاوشگر ملکولی راهنما استفاده می گردد، که توسط یک برچسب فلورسنت مختص به ارگانیسم هدف نشاندار شده است. محصولات تکثیر شده در لحظه با تشخیص فلورسنس تعیین می گردند. سیستم شامل یک کنترل داخلی است که با کاوشگر فلورسنتی دیگری نشاندار شده است تا حضور باز دارنده ها را بررسی کند.

واکنش PCR-ELISA مناسب برای مواد غذایی

Probelia Bio Rad

 این آزمون مبتنی بر تشخیص آنزیمی یک محصول PCR می باشد که هیبریداسیون DNA : DNA را به کمک گیرنده آن در یک پلیت میکروتیتر با یک الیگوپروب داخلی ترکیب مینماید. به منظور تشخیص Salmonella این آزمون قادر است 3 کلنی در 25 گرم نمونه را با اختصاصیت 99درصد پس از 18 ساعت از مرحله پیش غنی سازی تشخیص دهد.  این کیت تجاری به دو حالت وجود دارد. حالت اول حاوی تمام واکنشگرهای لازم جهت استخراج DNA ، مخلوط تکثیر در یک قالب آماده مصرف و کنترل های مثبت و منفی می باشد. حالت دوم از یک پلیت میکروتیتر،  کاوشگرها، پراکسید کنژوگه و تمام بافرهای مورد نیاز برای هیبریداسیون DNA : DNAو تشخیص آنزیمی فراورده های تکثیر یافته PCR تشکیل میشود.

 AnDia Tec Salmonella sp

 تنها نمونه های غذایی که حاوی مقادیر بالایی از بازدارنده ها هستند (نظیر شکلات تلخ و گیاهان بوته ای) به روش استخراجی متفاوت با آنچه در این کیت آزمون موجود است نیاز دارند. کیت مناسب برای تشخیص Salmonella  spp و  Listeria  monocytogenes موجود است.

 مورد آزمون های تجاری تایید شده برای تشخیص عوامل بیماریزای باکتریایی در مواد غذایی

قالب آزمایش

عنوان تجاری

موسسه گواهی دهنده

ارگانیسم شناخته شده

PCRزمان واقعی

BAX Dupont-Qualicon

AOAC-IR

Salmonella, E.coli O157:H7

USDA-FSIS

AFNOR

NorVal

Listeria  monocytogenes

Food-proof Roch

AOAC-IR

Salmonella, E.coli O157:H7, Listeria

IQ-Check BioRad

AFNOR

Salmonella

PCR-ELISA

Probelia Bio Rad

AFNOR

 

Salmonella, E.coli O157:H7,

Listeria monocytogenes, Campylobacter coli, Campylobacter jejuni

AnDia Tec

Salmonellaو Listeria  monocytogenes

AOAC-IR :  اتحادیه بین المللی شیمی تجزیه،  AFNOR: اتحادیه متعارف سازی آحاد فرانسه

NorVal  : سازمان تایید شمال اروپا، USDA-FSIS :  گروه کشاورزی، تولیدات دامی، سلامت غذایی و خدمات بازرسی ایالات متحده

Allele-specific PCR

 به منظور بررسی تغییر در فقط یک نوکلئوتید (single-nucleotide polymorphisms) در تشخیص بیماری ها و کلونینگ DNA بکار می رود.

Assembly PCR یا (Polymerase Cycling Assembly: PCA)

یک روش آزمایشگاهی برای سنتز مولکول های DNAی بزرگ است. بدین منظور از الیگونوکلئوتیدهایی استفاده می شود که همپوشانی دارند.

Asymmetric PCR

در این روش فقط یکی از دو رشته DNA تکثیر می شود. پلی نوکلئوتیدهای حاصل بمنظور تعیین توالی یا تولید شاخص های دو رگه مورد استفاده قرار می گیرند.

Helicase-dependent amplification

در این تکنیک برای جدا کردن دو رشته DNA، بجای حرارت از آنزیم هلیکاز (DNA Helicase) استفاده می شود.

Hot-start PCR

 برای جلوگیری از تکثیر DNAهای ناخواسته مخصوصا در مراحل اولیه PCR استفاده می شود. بدین منظور قبل از افزودن پلیمراز، دمای محلول به نقطه ذوب (مثلا ۹۵ درجه) رسانده می شود و بلافاصله بعد از دناتوراسیون DNA هدف به واکنش اضافه می شود (استفاده از PCR gem و آنتی بادی آنزیم پلیمراز).

Hot start به کمک آنتی بادی: مونوکلونال آنتی بادی ضد آنزیم پلیمراز را به واکنش اضافه میکنند درنتیجه فعالیت پلیمرازی آنزیم را مهار میکند. هنگامیکه دمای واکنش به 94 درجه می رسد آنتی بادی دناتوره می شود و دوباره پلیمراز فعال می شود.

Hot start به کمک Ampliwax: به دیواره لوله های مخصوص اینکاربه نوعی واکس آغشته است که بعد از مختصری گرم کردن ذوب شده و روی واکنش را میپوشاند. آنزیم پلیمراز را روی واکس قرار می دهند. در دمای 94 درجه این واکس بخار می شود و آنزیم پلیمراز با واکنش تماس پیدا میکند.

Intersequence-specific PCR

برای انگشت نگاری DNA از طریق تکثیر مناطق بین سکانس های تکراری بکار می رود.

Inverse PCR

کاربرد این تکنیک زمانی است که فقط یک سکانس داخلی شناسایی شده است.

Ligation-mediated PCR

در این روش از DNAهای رابط کوچک (small DNA linkers) که به DNAی مورد نظر متصل شده اند، استفاده می شود. کاربرد این روش در تعیین توالی DNA (DNA sequencing)، genome walkingو DNA footprinting است.

Methylation-specific PCR

این تکنیک توسط Stephen Baylin و Jim Herman در دانشکده پزشکی دانشگاه جان هاپکینز ابداع شده است و بمنظور بررسی متیلاسیون در قطعات CpG (CpG islands) در DNAی ژنومیک بکار می رود.

Miniprimer PCR

در این روش از یک نوع پلیمراز جدید بنام(S-Tbr) استفاده می شود که قادر است به پرایمرهای کوچک ۹ یا ۱۰ نوکلئوتیدی (smalligos) متصل شود. در حالیکه Taq به پرایمرهای بزرگتری متصل می شود که حدود ۲۰ نوکلئوتید دارند. بنابراین با استفاده از S-Tbr، پرایمرهای کوچکتری را می توان طراحی کرد.

Multiplex-PCR 

در این تکنیک از چند پرایمر در یک محلول PCR استفاده می شود و آمپلیکونهایی (amplicons) تهیه می شود که اندازه های متفاوتی دارند و مختص DNAهای مختلفی هستند. با هدف قرار دادن چندین ژن در یک محلول PCR، می توان با آزمایشات کمتر و زمان کوتاهتر، اطلاعات بیشتری جمع آوری کرد.

Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification

در این روش با استفاده از یک جفت پرایمر، می توان چند نوع DNAی مختلف را تکثیر کرد.

Nested PCR

در این روش از تکثیر DNAی ناخواسته جلوگیری شده اثرات زمینه ای کم می شود. مواقعی که DNA هدف در نمونه مورد آزمایش کم باشد برای جلوگیری از بالابردن مقدار DNA و مهار واکنش توسط پرایمرهای خارجی، قطعه طویلتری همانند سازی می شود و از محصول PCR اول که بیشتر DNA هدف همانند سازی شده است یک واکنش دیگر با پرایمرهای داخلی انجام می گیرد. بدین ترتیب در فرآیند تکثیر DNAی هدف، اختصاصی بودن (specificity) افزایش می یابد.

Quantitative PCR 

 این تکنیک برای بررسی وجود DNA، cDNA یا RNA و همچنین تعیین غلظت آنها بکار می رود. یکی از شاخه های مهم این تکنیک Quantitative real-time PCR است که از نظر صحت (accuracy) در بالاترین سطح قرار دارد و در آزمایشگاه های تشخیص بالینی کاربرد وسیعی یافته است. در روش Q-PCR برای تعیین غلظت DNA از رنگهای فلورسانس (نظیر Sybr Green) یا شاخص های DNAی فلورسانس (نظیر TaqMan) استفاده می شود.

RT-PCR

 این نوع از PCR بمنظور شناسایی، استخراج یا تکثیر RNA از نمونه های سلول یا بافت مورد استفاده قرار می گیرد. در این تکنیک از ترانس کریپتاز معکوس (reverse transcriptase) برای تبدیل RNA به cDNA استفاده می شود.

PAN-AC

در این تکنیک، سلول های زنده مورد مطالعه قرار می گیرند. به همین دلیل تکثیر DNA در دمای ثابت انجام می شود.

TAIL-PCR

برای جداسازی سکانس های ناشناخته ای بکار می رود که متصل به یک سکانس شناخته شده اند.

Touchdown PCR

یک نوع تغییر یافته از PCR است که موجب کاهش محصول کاذب و پرایمر دایمر می شود. در این روش برنامه PCR به گونه ای طراحی می گردد که در طی سیکل های متوالی، بتدریج دمای مرحله اتصال (Annealing step) کاهش می یابد. بدین ترتیب که در سیکل های ابتدائی، دما در حدود ۳ الی ۵ درجه بالاتر از Tm پرایمر و در سیکل های انتهایی در حدود ۳ تا ۵ درجه پائینتر از Tm پرایمر تنظیم می شود.

Long distance PCR 

با این روش قطعات ببیش از 20 kb همانند سازی می شوند. برای انجام این نوع PCR باید DNA ژنومی از کیفیت بالایی برخوردار باشدو پرایمرها به دقت طراحی شوند. برای اینکاراز klon taq استفاده می شود.این آنزیم نسخه ای از DNA poly است که قسمت N ترمینال آن حذف شده است و با pfu poly به نسبت 180 به 1 مخلوط می شود و فاقد 5` اگزو نوکلئازی است.

واکنش زنجيره ی پليمراز نسخه برداری معکوس RT-PCR

واکنش زنجيره پليمراز نسخه برداری معکوس (RT-PCR) تعديلی از واکنش PCR برای تقويت اطلاعات محتوی اسيد ريبو نوکلئيک (RNA) توسط تبديل آن به DNA و سپس تقويت آن می باشد. رشته ی RNA در ابتدا به صورت معکوس به مکمل DNA خود يا DNA مکمل نسخه برداری می شود و با تقويت DNA حاصله با استفاده از واکنش زنجيره پليمراز دنبال می گردد. اين می تواند يک فرآيند 1 يا 2 مرحله ای باشد.  PCRنسخه برداری معکوس نبايد با واکنش زنجيره پليمراز زمان واقعی که غالباَ به صورتRT-PCR  خريد و فروش می شود، اشتباه شود.

روشهاي تغييريافته ‏PCR‏ و كاربرد اين روشها در شناسايي و درمان

واكنش زنجيرههاي پليمراز (‏PCR‏) روشي است براي تكثير اختصاصي قطعات ‏DNA‏ كه نخستين بار در سال 1985 گزارش شد. در اين روش قطعهاي از ‏DNA‏ به طور انتخابي با بهكارگيري دو پرايمر اوليگونوكلوئوتيدي و آنزيم پليمراز ‏Tag‏ ميتوان تا ده هزار برابر تكثير كرد. هريك از اين دو پرايمر به رشتههاي مخالفشان در روي ‏DNA‏ هدف متصل شده و مكان آنها بهگونهاي است كه سنتز زنجيره ‏DNA‏ توسط آنزيم پليمراز تنها در ميان دو پرايمر انجام ميگيرد.

 ‏از آنجا كه زنجيره‌هاي تازه ساخته شده خود مكمل پرايمرها است، اين چرخه مي‌تواند پس از يك مرحله واسرشته شدن زنجيره‌هاي ‏DNA‏ از هم تكرار شود. به عبارتي ‏PCR‏ روشي است براي يك برنامه دوره‌اي مشتمل براي تكرار گرم و سرد كردن و ‏DNA‏ به‌كمك يك آنزيم ‏DNA‏ پليمراز مقاوم به گرما و يك جفت پرايمر تحت تكثير انتخابي قرار مي‌گيرد و از طريق اين روش ‏DNA‏ به صورت تصاعد هندسي زياد مي‌شود. امروزه روش ‏PCR‏ جايگاه بسيار مهمي را در جنبه‌هاي مختلف مهندسي ژنتيك، بيولوژي مولكولي، ميكروب‌شناسي تشخيصي تشخيص سرطان و بيماري‌هاي ژنتيك، تشخيص هويت، جرم شناسي (پزشكي قانوني جهت تشخيص منشأ نمونه اسپرم، خون و ...) تعيين ترادف، باستان‌شناسي، مطالعات تكاملي موجودات و ... پيدا كرده است. كاربرد بيشتر و دقيق‌تر تكنيك ‏PCR‏ در تشخيص، روش‌هاي تغيير يافته‌اي از آن به وجود آمده است كه به تعدادي از آنها اشاره مي‌شود.

مالتيپلكس پي سي آر (‏Multiplex-PCR‏)‏


‏ يكي از روش‌هاي تغييريافته ‏PCR‏ است كه در آن تنها يك جايگاه ژني مورد بررسي قرار مي‌گيرد، با استفاده از پرايمرهاي مختلف مي‌توان چندين جايگاه را مورد بررسي قرار داد و از چندين جفت پرايمر اختصاصي جهت تكثير استفاده مي‌شود. كاربردهاي اين روش مي‌تواند شامل موارد زير باشد: ‏
‏1) بخش‌هاي بزرگي از يك ‏DNA‏ (هدف)، جهت جست‌وجوي تغييرات مي‌تواند بررسي شود. براي مثال كشف نقص‌ها در بيماري ديستروفي عضلاني روشن يا كشف بخش‌هاي مختلف ‏IS6110‎‏ و ‏IS986‎‏ در مايكروباكتريوم توبر كلوزيس عامل بيماري سل، ‏
‏2) بخش‌هاي غيرمربوط به هم در ژنوم هدف مي‌تواند مورد آزمايش واقع شود و‏
‏3) مي‌توان از طريق اين روش با پرايمرهاي مختلف به جست‌وجوي عوامل مختلف پرداخت، مانند شناسايي عوامل شايع مننژيت. اين روش بيشتر براي شناسايي جايگاه‌هايي از ژن‌ها به كار مي‌رود كه انواع زيادي از جهش در آنها به وقوع مي‌پيوندد.‏

آرتي-پيسي آر (‏RT-PCR‏)‏


‏ اين روش به ‏PCR‏ نسخه‌برداري معكوس نيز معروف است كه ماده اوليه در آن ‏RNA‏ است. اولين مرحله در اين روش تبديل ‏RNA‏ به ‏DNA‏ (‏DNAاي كه مكمل توايس‌هاي ‏mRNA‏ است) توسط آنزيم نسخه‌بردار معكوس صورت مي‌گيرد (‏RT‏). برخي از موجودات مانند برخي از ويروس‌هاي ‏RNAدار، ژنومشان تنها از ‏RNA‏ ساخته شده است. بعضي از ويروس‌ها مانند ويروس هپاتيت ‏B‏ هرگز به شكل ‏DNA‏ مابين  در اثر آنزيم نسخه‌بردار معكوس درنمي‌آيد. آنزيم نسخه‌بردار معكوس (‏RT‏) در اين روش از  "‏Avian Myeloblastosis Virus (AMV)‎‏" و "‏Moloney Murine Leu Kemia Virus (MMLV)‎‏ " به‌دست آمد.
كاربرد اين آنزيم به‌دليل آن‌كه آنزيم به حرارت حساس بود در ابتدا پايين بود ولي با كشف باكتري به نام "ترموس ترموفيلوس" يك ‏DNA‏ پليمر از مقاوم به نام (‏Tth‏) بهبود يافت كه در حضور يون ‏Mn+2‎‏ داراي فعاليت نسخه‌برداري معكوس است و در دماي 72 درجه سانتيگراد توسط اين آنزيم از روي ‏RNA، ‏DNA‏ ساخته مي‌شود و سپس ‏Mn+2‎‏ اضافي توسط اتيلن گليكول تترااستيك اسدي (‏EGTA‏) حذف مي‌شود و سپس اين آنزيم از ‏DNAاي كه خود ساخته استفاده و آن را تكثير مي‌كند.‏


آرمز پيسيآر (‏ARMS-PCR‏)‏


‏ اين روش تكثيري قدرتمند براي مشخص كردن جهش‌هاي نقطه‌اي است. در اين روش از پرايمرهاي جهش يافته و طبيعي در دو لوله جداگانه استفاده مي‌شود. اگر عمل پليمريزاسيون در لوله حاوي پرايمر طبيعي انجام شود، نشان‌دهنده نبود جهش نقطه‌اي در باز مورد نظر است و اگر عمل پليمريزاسيون در لوله‌ حاوي پرايمر جهش يافته انجام شود، نشان‌دهنده حضور جهش نقطه‌اي در باز مورد نظر است. اين روش نام‌هاي ديگري نيز دارد از جمله ‏MAMA-PCR‏ مخفف ‏Amplificatin Multation Assay‏ ‏Mismatch‏ و ‏COP-PCR‏ مخفف ‏Competitive Oligonucleotide Primming‏. ‏


نستد پيسيآر (‏Nested-PCR‏)


در اين روش از دو جفت پرايمر استفاده مي‌شود، طوري كه جفت دوم در بني جفت اول جاي مي‌گيرد. در اين روش ابتدا پرايمر بيروني توالي هدف در طول 30-15 چرخه تكثير مي‌شود، سپس محصول ‏PCR‏ حاصل به لوله‌اي ديگر منتقل مي‌شود و به‌عنوان الگو و با استفاده از جفت پرايمر داخلي مرحله دوم ‏PCR‏ انجام شده و ترادف كوچكتري از ‏DNA‏ كه درون ‏PCR‏ اولي است، به اندازه 40-15 چرخه تكثير مي‌شود.‏
مزاياي اين روش تغيير يافته ‏PCR‏ عبارت است از: 1) نياز به پروب (كاوشگر) و تأييدهاي بعدي كمتر است، 2) حساسيت در اين روش به ميزان زيادي بالاتر است و 3) به دليل انتقال محصول ‏PCR‏ دور اول به لوله جديد، ممانعت كننده‌ها رقيق مي‌شود. اين روش در تعيين جنسيت جنين در سه ماهه اول بارداري استفاده شده و از اين طريق توانسته‌اند بيماري‌هاي وابسته به جنس را تعيين كرده و از تولد كودكان بيمار جلوگيري كنند.‏
همچنين ويروس "سيتومگالوويدوس" كه مي‌تواند سبب ناشنوايي در 1% از كودكان شود، توسط اين روش تشخيص داده شده و امكان درمان زودهنگام از اين طريق امكان‌پذير است. جنين‌هاي مبتلا به سندروم داون نيز در مرحله بارداري مادر با اين روش تشخيص داده شدند.


 ‏Real-Time PCR


‏ به علت ورود نسل جديدي از ترموسايكلرها با سيستم فلورومتري كه اجازه پايش پيوسته خاصيت فلوئورسانس محصول ‏PCR‏ در زمان جمع شدن را مي‌دهد، اين روش ابداع شد. در اين روش از كاوشگرها يا پروب‌هاي هيبريداسيون نشان‌دار شده با رنگ‌هاي فلورسانس در انتهاي 5 يا 3 استفاده مي‌شود. كه امكان پايش پيوسته محصول ‏PCR‏ را بدون جداسازي آنها در روش‌هاي الكتروفورز در ژل آگاروز يا ژل پلي آكريل آميد مي‌دهد. اين سيستم در سال 1992 كشف شد. اين روش به دليل كاهش زمان سيلك‌هاي ‏PCR، حذف مرحله ‏Post-PCR‏ و كاربرد نشانگرهاي فلوروژنيك و روش‌هاي حساس آشكارسازي تابش آنها باعث افزايش سرعت اين سيستم نسبت به سيستم ‏PCR‏ معمولي شده است. سازندگان و كاربران اين روش سعي مي‌كنند محصول ‏PCR‏ كوچك‌تر طراحي كنند تا سرعت افزايش يابد اما تجربه نشان داده كه كاهش اندازه محصول لزوماً بازده ‏PCR‏ را بهينه نمي‌كند. البته اين روش داراي معايبي نيز است از جمله مي‌توان به عدم ناتواني در مشخص كردن اندازه محصول بدون باز كردن سيستم و ناسازگار بودن برخي پلت فرم‌ها با شيمي برخي رنگ‌هاي فلورژنيك اشاره كرد. براي شناسايي بسياري از ويروس‌هاي عامل بيماري‌هاي انسان از اين روش استفاده شده است.

 

 

مشکلات PCR 

با تمامی مزيت های فوق در تکثیر DNA با روش PCR محدودیت هایی نیز وجود دارد که مهمترین آنها اندازه قطعات قابل تکثیر می باشد به طوری که حداکثر اندازه قطعه هایی که با روش PCR معمولی تکثیر می گردد، 5 هزار نوکلئوتید (kb 5) و در روش های بهینه شده تا 20 هزار نوکلئوتید (kb 20) می باشد. مشکل اساسی دیگرPCR  آلودگی نمونه های مورد بررسی است. به دليل حساسيت فوق العاده و قدرت تکثير زياد PCR  هر قطعه DNA خارجی که وارد محيط PCR شود، مورد تکثير قرار گرفته و نتايج عجيب و دور از واقعيتی به وجود خواهد آورد. برای مثال در مورد تحقيقی که در تعيين جنسيت با استفاده از خون مادران باردار بيان شد، در بين جواب ها يک مورد مثبت کاذب برای يکی از زنان غير باردار که به عنوان شاهد منفی استفاده شده بود، وجود داشت. پس از بررسی معلوم شد که تعداد ناچيزی از سلولهای پوست يکی از کارکنان مرد آزمايشگاه وارد لوله ی PCR شده است. گاهی نيز باقيمانده ی قطعات DNA حاصل از تکثير DNA های قبلی باعث آلودگی PCR می شود. براي رفع مشكل، امروزه از ظروف يك بار مصرف استفاده مي‌شود. كليه ظروف قبل از استفاده اتوكلاو مي‌شوند تا سلول‌ها و مولكول هاي موجود در آن ها، تا حد ممكن غير فعال مي‌شوند. يـكــي از روش‌هــاي پـيـشـنهـادي انجـام PCR داخـلــي يـا Nested PCR اسـت. از ايـن روش بـا استفـاده از دو پرايمر قطعه‌اي از DNA را تكثير مــي‌دهـنــد و سـپــس قـطـعــه‌اي ديـگــر در داخـل DNAهــاي تـكـثـيــر شــده PCR مــي‌شــود. بــديــن صورت احتمال آلودگي كاهش مي‌يابد. یکی دیگر از محدودیت های روش PCR ، دناتوره و غیر فعال شدن آنزیم بعد از 25 تا 30 سیکل بعلت حرارت است، همچنین غلظت زیاد رشته های هدف موجب  Reannealing آنها شده و باعث می شود آنها با پرایمرها رقابت کنند.حضور چربی ها، پروتئین ها، آنزیم ها، افزونی های شیمیایی، ترکیبات فیبری و محدوده های متفاوت pH بر فرایند PCR تاثیر می گذارند. ارگانیسم های غیر بیماریزای موجود در فراورده های غذایی تخمیری، ارگانیسم های موجود در خاک و کودهای مصرفی، آلودگی مدفوعی گوشت، نوعی DNA  رقابتی به وجود خواهد آورد. گاهی ترکیباتی به واکنشگرهای PCR متصل شده و آنها را تخریب می کنند به نحوی که مانع از مشارکت آنها در سنتز DNA و انجام واکنش  PCR میگردند این ترکیبات بازدارنده  PCR نامیده میشوند و عمدتا شامل گیرنده های کاتیونی و ترکیباتی هستند که با اتصال به پلیمراز یا  DNA الگو آنها را کاهش می دهند. بازدارنده های اختصاصی در هر نوع ماده غذایی ازجمله گوشت، شیر، پنیر، فراورده های غذایی تازه و ادویه جات و ... یافت میشوند. به عنوان مثال شیر دارای مقدار بالایی کاتیون های ca2+، پروتئاز نوکلئاز، اسیدهای چرب و DNA  است. هم، نمکهای صفراوی، اسیدهای چرب، آنتی بادی و کلاژن بازدارنده های PCR هستند که در گوشت و جگر وجود دارند.برای کاهش تاثیر این عوامل جداسازی مناسب عامل بیماری زا از بافت ماده غذایی و یا استفاده از پلیمرازی که نسبت به اثرات مواد بازدارنده حساسیت کمتری داشته باشد پیشنهاد میشود. مثلا برای  PCRگوشت یا پنیر تعدادی از پلیمرازها مانند Tfl   وrTth  بسایر راحت تر از Taq polymerase  عمل میکنند. فعالیت پلیمراز در حضور بازدارنده  با استفاده از برخی تسهیل کننده ها مانند آلبومین سرم گاوی، دی متیل سولفوکسید Tween 20 و بتایین بهبود می یابد. بعضا یک مرحله غنی سازی برای افزایش عامل بیماری زا موثر خواهد بود. برای باکتری ها، ویروس ها و پروتوزواها گیرنده ایمنی (Immunocapture) می تواند مورد استفاده قرار گیرد. فیلتراسیون نمونه های مایع برای تغلیظ عوامل بیماریزایی که از صافی 45/0میکرونی عبور میکنند (کامپلیوباکتر و اجزای ویروسی) میتواند موثر واقع شود.

باید ها و نباید ها در PCR

 1-   هنگام تهیه واکنش نمونه کنترل مثبت را آخر کار تهیه کنید.

 2-   اعمال قبل و بعد از PCR جدا از همدیگر انجام گیرند.

 3-   برای استفاده ازهر ماده از پیپت جدا گانه و اختصاصی استفاده کنید.

 4-   از پیپت هایی که دارای plug هستند و یا از پیپت های یکبار مصرف استفاده کنید.

 5-   مواد ذخیره آزمایشگاه را تقسیم کرده و فریز کنید و هرچند وقت صحت آنها راکنترل کنید.

 6-   هنگام استفاده، هرلوله را spin کنید تا موادی که به اطراف درب لوله چسبیده اند رسوب کنند.

 7-   چندین کنترل منفی حین آزمایش Run کنید.

 8-   برای انجام آزمایشهای تاییدی ازموادفریز شده استفاده کنید.

 9-   هیشه DNA آمپلی فای شده را خارج از محل آماده کردن نمونه نگهداری کنید.

10-   هنگام کار با PCR product مقداری از آن را جداگانه نگهدارید.

 

فیلم آموزشی تئوری و اساس تکنیک PCR - Polymerase Chain Reaction

 

منابع 
[1]بـيـوتـكـنـولوژي مولكولي اصول و كاربرد  DNAنوتركيب (جلد اول)،برنارد آر كيلك، جك جياسترنگ، دكتر جواد بهروان،1382

 [2] کلون سازي ژن ها و آناليز DNA، مجتبي طباطبايي يزدي، 1387

[3] روش هایPCR   در مواد غذایی، جان مائور، 1389

 [4]مبانی و روش های آزمایشگاهی PCR ، ام. ج. مک فرسون، اس جی مولر، 1383

[5]Dr Margaret Hunt, University of South Carolina, 2006, Real Time PCR
[6]Julie Logan, Kirstin Edwards and Nick Saunders, January 2009, REA-TIME PCR Current Technology and Applications
[7]Guven.S,Yilmaz. E,kutby.H and eta. The Diagnostic Value of Polymerase chain Reaction (PCR) in Bronchialveolveolar Lavage. Eastern Journal of Medicine 9(1): 07-12, 2004

 

مطالب تصادفی: 

دیدگاه‌ها  

# نبود الگوهانا 1397-07-26 11:56
اگر در طراحی دو پرایمر به دلیل دسترسی به توالی ژن ممکن نباشد چکار می توان کرد؟
پاسخ دادن
# Degenerate primerپژوهشگر 1397-07-26 12:03
به صورت تئوری از روش Degenerate primer باید استفاده کنید.
به این صورت که در NCBI همه توالی های که به گونه شما مشابه رو هست پیدا کنید الاین کنید مناطق حفاظت شده رو پیدا کنید و برای اون مناصق پرایمر طراحی کنید و کدن های که یکسان نیستند T یا G قرار بدید.
دقت کنید که از لحاظ عملی کار آسونی نیست.
موفق باشید
پاسخ دادن

نوشتن دیدگاه

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

کانال تلگرامی بیوتکنولوژی و زیست شناسی اینستاگرام بیوتکنولوژی, bio1 ریسرچ گیت گوگل اسکولار بیوتکنولوژی لینکدین بیوتکنولوژی
تمام حقوق این سایت متعلق به گروه bio1 به سرپرستی پوریا غلامی تیلکو می باشد . نقل مطالب متمم بدون ذکر منبع، تخلف محسوب شده و متخلفین بر اساس قوانین جاری کشور مورد پیگرد قانونی قرار می گیرند.

جستجو